Kurs językoznawstwa ogólnego

Description

Ferdinand de Saussure (1857-1913), językoznawca szwajcarski. Profesor uniwersytetów w Paryżu i Genewie. Prekursor strukturalizmu w badaniach językoznawczych i literackich. W dziele Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes (1879) wyłożył po raz pierwszy teorię systemu języka. Ogromne znaczenie miały cykle jego wykładów na uniwersytecie genewskim (1906-1911), opracowanych i wydanych przez uczniów: Ch. Bally'ego, A. Sechehaye'a, A. Riedlingera pt. Kurs językoznawstwa ogólnego (1916, wydanie polskie 1961). WPROWADZENIE (napisał Kazimierz Polański) 5 PRZEDMOWA DO PIERWSZEGO WYDANIA 23 PRZEDMOWA DO DRUGIEGO WYDANIA ....................................................................... 26 PRZEDMOWA DO TRZECIEGO WYDANIA 26 WSTĘP Rozdział pierwszy. RZUT OKA NA HISTORIĘ JĘZYKOZNAWSTWA ................ 27 Rozdział drugi. MATERIAŁ I ZADANIA JĘZYKOZNAWSTWA; JEGO ZWIĄZKI Z NAUKAMI POKREWNYMI ....................................................................................... 33 Rozdział trzeci. PRZEDMIOT JĘZYKOZNAWSTWA ..................................................... 35 § 1. Język; jego definicja ....................................................................................................... 35 § 2. Miejsce języka wśród faktów mowy ........................................................................ 38 § 3. Miej sce języka wśród faktów społecznych. Semiologia ............................... 43 Rozdział czwarty. JĘZYKOZNAWSTWO JĘZYKA I JĘZYKOZNAWSTWO MÓWIENIA ...................................................................................................................................... 46 Rozdział piąty. ELEMENTY WEWNĘTRZNE I ELEMENTY ZEWNĘTRZNE JĘZYKA ...................................................................................................................................... 48 Rozdział szósty. PRZEDSTAWIENIE JĘZYKA W PIŚMIE ........................................ 51 § 1. Konieczność badań nad tym przedmiotem ........................................................... 51 § 2. Prestiż pisma. Przyczyny jego przewagi nad formą mówioną ....................... 51 § 3. Systemy pisma ................................................................................................................ 53 § 4. Przyczyny rozbieżności między pisownią a wymową ......................................... 54 § 5. Skutki tej rozbieżności ................................................................................................. 55 Rozdział siódmy. FONOLOGIA .................................................................................................... 59 § 1. Definicja ............................................................................................................................. 59 § 2. Pismo fonologiczne ....................................................................................................... 60 § 3. Krytyka świadectwa pisma ........................................................................... 61 DODATEK. ZASADY FONOLOGII Rozdział pierwszy. GATUNKI FONOLOGICZNE .............................................................. 65 § 1. Definicja fonemu ............................................................................................................. 65 § 2. Aparat głosowy i jego funkcjonowanie .................................................................. 68 S 3. Podział dźwięków według ich artykulacji ustnej ............................................ 70 Rozdział drugi. FONEM W CIĄGU MOWNYM .................................................................. 75 § 1. Konieczność badania dźwięków w ciągu mownym ......................................... 75 § 2. Implozja i eksplozja ....................................................................................................... 77 § 3. Różne kombinacje eksplozji i implozji w ciągu ............................................... 79 § 4. Granica sylaby i punkt wokaliczny ........................................................................ 82 § 5. Krytyka rozmaitych teorii granicy sylaby ............................................................ 83 § 6. Czas trwania implozji i eksplozji ........................................................................... 84 § 7. Fonemy o czwartym stopniu otwarcia. Dyftong. Zagadnienia pisowni 85 CZĘŚĆ I. ZASADY OGÓLNE Rozdział pierwszy. ISTOTA ZNAKI’ JĘZYKOWEGO ..................................................... 89 § 1. Znak, signifié, signifiant .............................................................................................. 89 § 2. Pierwsza zasada: dowolność znaku ........................................................................ 91 § 3. Druga zasada: linearny charakter signifiant ..................................................... 93 Rozdział drugi. NIEZMIENNOŚĆ I ZMIENNOŚĆ ZNAKI' ......................................... 95 § 1. Niezmienność .................................................................................................................. 95 § 2. Zmienność ........................................................................................................................... 98 Rozdział trzeci. JĘZYKOZNAWSTWO STATYCZNE 1 JĘZYKOZNAWSTWO EWOLUCYJNE .......................................................................................................................... 103 § 1. Wewnętrzna dwoistość wszystkich nauk operujących wartościami .... 103 § 2. Wewnętrzna dwoistość a historia językoznawstwa ............................................. 105 § 3. Wewnętrzna dwoistość ukazana na przykładach .......................................... 107 § 4. Różnica między dwoma porządkami objaśniona za pomocą porównań 111 S 5. Dwa językoznawstwa przeciwstawne w swych metodach i zasadach 113 § (i. Prawo synchroniczne i prawo diachroniczne .................................................... 115 § 7. Czy istnieje punkt widzenia panchroniczny? .................................................... 118 § 8. Skutki pomieszania porządku synchronicznego z diachronicznyin .... 119 § 9. Wnioski ................................................................................................................................ 121 CZĘŚĆ II. JĘZYKOZNAWSTWO SYNCHRONICZNE Rozdział pierwszy. ZAGADNIENIA OGÓLNE 123 Rozdział drugi. KONKRETNE BYTY JĘZYKA .................................................................. 125 § 1. Byty i jednostki. Definicje ........................................................................................... 125 § 2. Metoda delimitacji .......................................................................................................... 127 § 3. Praktyczne trudności delimitacji .............................................................................. 128 § 4. Wnioski ................................................................................................................................ 129 Rozdział trzeci. TOŻSAMOŚCI, RZECZYWISTOŚCI. WARTOŚCI 131 Rozdział czwarty. WARTOŚĆ JĘZYKOWA ........................................................................... 135 § 1. Język jako myśl ukształtowana w materiale dźwiękowym .......................... 135 § 2. Wartość językowa rozważana w aspekcie pojęciowym ................................... 138 § 3. Wartość językowa rozważana w aspekcie materialnym ................................ 141 § 4. Znak rozpatrywany jako całość ........................................................... 143 Rozdział piąty. ZWIĄZKI SYNTAGMATYCZNE I ZWIĄZKI ASOCJACYJNE . 147 § 1. Definicje ............................................................................................................................ 147 § 2. Związki syntagmatyczne ............................................................................................. 148 § 3. Związki asocjacyjne ...................................................................................................... 150 Rozdział szósty. MECHANIZM JĘZYKA .............................................................................. 153 § I. Współzależności syntagmatyczne ........................................................................... 153 § 2. Równoczesne funkcjonowanie obu rodzajów ugrupowań ............................ 154 § 3. Dowolność absolutna i dowolność względna ..................................................... 157 Rozdział siódmy. GRAMATYKA I JEJ PODZIAŁY ........................................................ Kil § 1. Definicja; podziały tradycyjne .................................................................................... Kil § 2. Podziały racjonalne ....................................................................................................... 163 Rozdział ósmy. ROLA BYTÓW ABSTRAKCYJNYCH W GRAMATYCE ............. 164 CZĘŚĆ III. JĘZYKOZNAWSTWO DIACHRONICZNE Rozdział pierwszy. ZAGADNIENIA OGÓLNE ..................................................................... 167 Rozdział drugi. ZMIANY FONETYCZNE .............................................................................. 171 § 1. leli bezwzględna regularność .................................................................................... 171 § 2. Warunki zmian fonetycznych .................................................................................... 172 § 3. Uwagi melodyczne .......................................................................................................... 173 § 4. Przyczyny zmian fonetycznych ................................................................................. 174 § 5. Działanie zmian fonetycznych jest nieograniczone ......................................... 179 Rozdział trzeci. GRAMATYCZNE NASTĘPSTWA EWOLUCJI FONETYCZNEJ 181 § 1. Zerwanie więzi gramatycznej .................................................................................... 181 § 2. Zatarcie się kompozycji wyrazów ........................................................................... 182 § 3. Nie istnieją dublety fonetyczne .............................................................................. 183 § 4. Alternacja .......................................................................................................................... 184 § 5. Prawa alternacji ............................................................................................................. 186 § 6. Alternacja i więź gramatyczna ................................................................................. 188 Rozdział czwarty. ANALOGIA .................................................................................................... 189 § 1. Definicja i przykłady .................................................................................................... 189 S 2. Zjawiska analogiczne nie są zmianami .............................................................. 191 § 3. Analogia jako zasada kreacji językowych ........................................................... 192 Rozdział piąty. ANALOGIA I EWOLUCJA ........................................................................... 196 § 1. W jaki sposób innowacja analogiczna wchodzi do języka ......................... 196 S 2. Innowacje analogiczne jako przejawy zmian interpret acyjnych ................ 197 § 3. Analogia podstawą odnowienia i zachowania ..................................................... 199 Rozdział szósty. ETYMOLOGIA LUDOWA 202 Rozdział siódmy. AGLUTYNACJA ............................................................................................. 205 § 1. Definicja ............................................................................................................................. 205 § 2. Aglutynacja i analogia ................................................................................................. 206 Rozdział ósmy. JEDNOSTKI, TOŻSAMOŚCI I RZECZYWISTOŚCI DIACHRON1CZNE ...................................................................................................................................... 208 DODATKI A. Analiza subiektywna i analiza obiektywna 212 B. Analiza subiektywna i określanie jednostek podrzędnych ......................................... 213 C. Etymologia ......................................................................................................................................... 217 279 CZĘŚĆ IV. JĘZYKOZNAWSTWO GEOGRAFICZNE Rozdział pierwszy. O RÓŻNORODNOŚCI JĘZYKÓW ..................................................... 219 Rozdział drugi. CZYNNIKI KOMPLIKUJĄCE RÓŻNORODNOŚĆ GEOGRAFICZNĄ ...................................................................................................................................... 222 § 1. Współistnienie kilku języków w tym samym punkcie .................................. 222 § 2. Język literacki a język miejscowy ........................................................................... 223 Rozdział trzeci. PRZYCZYNY RÓŻNORODNOŚCI GEOGRAFICZNEJ ................ 225 § 1. Zasadnicza przyczyna: czas ....................................................................................... 225 § 2. Działanie czasu na terytorium ciągłym .............................................................. 220 § 3. Dialekty nie mają granic naturalnych .................................................................. 228 § 4. Języki nie maju granie naturalnych ........................................................................ 230 Rozdział czwarty. ROZCHODZENIE SIĘ FAL JĘZYKOWYCH ............................... 233 § l.Siła intercourse’u i duch zaścianka ........................................................................ 233 § 2. Obie siły sprowadzone do jednej zasady .............................................................. 235 § 3. Zróżnicowanie językowe na terytoriach oddalonych od siebie ................... 23C! CZĘŚĆ V. ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA RETROSPEKTYWNEGO. WNIOSKI Rozdział pierwszy. DWIE PERSPEKTYWY JĘZYKOZNAWSTWA DIACHRONICZNEGO ...................................................................................................................................... 239 Rozdział drugi. NAJSTARSZY JĘZYK A PROTOTYP .................................................. 242 Rozdział trzeci. REKONSTRUKCJE ........................................................................................ 245 § 1. leli istota i cel ................................................................................................................. 245 § 2. Stopień pewności rekonstrukcji .............................................................................. 247 Rozdział czwarty. ŚWIADECTWO JĘZYKA W ANTROPOLOGII I PREHISTORII ......................................................................................................................................... 249 § 1. Język i rasa ....................................................................................................................... 249 § 2. Etnizm ................................................................................................................................ 250 § 3. Paleontologia językoznawcza .................................................................................... 250 § 4. Typ językowy i mentalność grupy społecznej ..................................................... 253 Rozdział piąty. RODZINY JĘZYKÓW I TYPY JĘZYKOWE 255 INDEKS (oprać. Rajmund Rzesoś) 259