Współczesny język polski

Description

Tom WSPÓŁCZESNY JĘZYK POLSKI daje całościowy obraz stanu polszczyzny końca XX wieku w kontekście kultury narodowej - Język jest opisany nie tylko jako narzędzie komunikacji, lecz także jako wartość kulturowa i podstawa tożsamości narodowej, jako świadectwo wspólnotowej konceptualizaji rzeczywistości i nośnik obrazu świata, źródło wiedzy o człowieku - Przystępnie, bez nadmiaru specjalistycznych terminów, w ujednoliconym układzie, z dodatkiem wskazówek bibliograficznych zostały przedstawione takie zagadnienia podejmowane przez współczesną lingwistykę antropologiczną i kognitywną, a równocześnie ważne dla dydaktyki języka ojczystego na różnych poziomach nauczania, jak: kultura języka i norma językowa; odmiany i główne style językowe; nowomowa i język poezji; akty i gatunki mowy, etykieta językowa, problemu tekstu; słownictwo, frazeologia i stereotypy jako narzędzia interpretacji świata; nazwy własne - osobowe i geograficzne; kategorie gramatyczne i zjawiska fonologiczne; aspekty ilościowe języka; kontakty języka polskiego z innymi językami, internacjonalizmy; język polski za granicą; słowniki, językoznawstwo polskie w XX wieku. Tom jest przeznaczony dla studentów polonistyki, ale też innych kierunków filologicznych, a nawet szerzej - humanistycznych. W 40 rozdziałach książki wypowiada się 35 najlepszych specjalistów z wszystkich najważniejszych ośrodków naukowych w Polsce: Irena Bajerowa, Stanisław Barańczak, Jerzy Bartmiński, Wojciech Chlebda, Teresa Dobrzyńska, Kazimierz Feleszko, Stanisław Gajda, Michał Głowiński, Stanisław Grabias, Renata Grzegorczykowa, Kwiryna Handke, Ryszard Handke, Czesław Kosyl, Andrzej M. Lewicki, Jolanta Maćkiewicz, Małgorzata Marcjanik, Andrzej Markowski, Jan Miodek, Franciszek Nieckula, Kazimierz Ożóg, Anna Pajdzińska, Jolanta Panasiuk, Tadeusz Piotrowski, Jadwiga Puzynina, Janusz Rieger, Ewa Rzetelska-Feleszko, Jadwiga Sambor, Janusz Siatkowski, Teresa Smółkowa, Jolanta Szpyra-Kozłowska, Bogdan Szymanek, Bogdan Walczak, Maria Wojtak, Dorota Zdunkiewicz - w większości uczestnicy ogólnopolskiego konserwatorium „Język a kultura" działającego nieprzerwanie od roku 1985. Od Redaktora Język w kontekście kultury —— Jerzy Bartmiński Potrzeba nowego spojrzenia na język. -Język - dobro wspólne. -Język podstawą tożsamości narodowej. - Kanon języka. -Język a kultura. - Odmiany i style języka miarą bogactwa kultury. - Kulturowe funkcje języka. - Bibliografia STAN WSPÓŁCZESNEJ POLSZCZYZNY Język ogólnopolski XX wieku — Irena Bajerowa Sytuacja języka ogólnopolskiego w XX wieku i problemy jego rozwoju. - Główne cechy języka ogólnopolskiego XX wieku. - Bibliografia Kultura języka —— Andrzej Markowski, Jadwiga Puzynina Język w życiu jednostki i społeczeństwa. - Właściwe użycie języka. - Poprawność, norma i jej odmiany. - Wewnątrzjęzykowe kryteria poprawności: funkcjonalność i zgodność z systemem. -Kryteria zewnątrzjęzykowe: narodowe, logiczne, autorytetu i uzusu. - Pojęcie błędów i usterek językowych. - Sprawność językowa i sposoby jej osiągania. - Poradnictwo językowe w Polsce. - Bibliografia O normie językowej — Jan Miodek Socjologiczne, Wewnątrzjęzykowe i funkcjonalne ujęcia normy. - Norma a kodyfikacja, norma a uzus. - Wariancja normy. - Norma gramatyczna i norma stylistyczna. - Błąd językowy. - Norma skodyfikowana i zwyczajowa współczesnego języka polskiego. - Bibliografia ODMIANY I STYLE Ustna odmiana języka ogólnego —— Kazimierz Ożóg Wstęp. - Wydzielenie ustnej odmiany języka ogólnego. - Cechy charakterystyczne. - Substancja foniczna. - Subkod prozodyczny. - Właściwości odmiany ustnej wynikające ze specyfiki komunikacji „twarzą w twarz". - Zróżnicowanie wypowiedzi ustnych. - Oficjalny i nieoficjalny wariant ustnej odmiany polszczyzny ogólnej. - Bibliografia Język ustny a język pisany — Franciszek Nieckula Zagadnienia definicyjne. - Mówienie i pisanie. - Cechy komunikacji ustnej i pisanej. - Zasięg komunikacji mówionej i pisanej. - Komunikacja ustna i pisana w aspekcie historycznym. - Znaczenie druku dla języka i kultury. - Inne fakty kulturowe związane z pismem. - Różnice między językiem ustnym i pisanym. - O szczególnych rodzajach i zastosowaniach pisma. - Niektóre zjawiska z pogranicza mowy i pisma. - Bibliografia Styl potoczny —— Jerzy Bartmiński Pierwszy język człowieka. - Styl potoczny - centrum systemu stylowego języka. - Potoczność w ustnej i pisanej odmianie języka. - Składniki potocznego obrazu świata. - Pierwsze zróżnicowanie stylu potocznego: rejestry neutralny i emocjonalny. - Drugie zróżnicowanie stylu potocznego: rejestry swobodny i staranny. - Wartości stylu potocznego. - Niektóre mechanizmy porządkujące: kolekcja, scenariusz, typizacja. - Trzy główne opozycje potoczności. - Spór o potoczność w języku i w kulturze. - Bibliografia Styl artystyczny — Ryszard Handke Charakterystyka ogólna. - Lingwistyczne ujęcie stylu artystycznego (Kuryłowicz). - Prob-lematyczność koncepcji lingwistycznej. - Nowsze poglądy (Sławiński). - Kontrowersje i propozycje. - Bibliografia Użycie języka w poezji: zwięzłość i wieloznaczność — Stanisław Barańczak Styl urzędowy —— Maria Wojtak Charakterystyka ogólna. - Dyrektywność tekstów urzędowych. - Bezosobowy charakter wypowiedzi. - Dążenie do precyzji. - Standaryzacja tekstów. - Kultura języka urzędowego. - Bibliografia Nowomowa —— Michał Głowiński Język międzynarodowego komunizmu. - Właściwości nowomowy. -Język kampanii - język normalki. - Geneza i ewolucje nowomowy. - Bibliografia Styl naukowy — Stanisław Gajda Styl naukowy i jego socjokukurowy kontekst. - Terminologia i inne językowe wykładniki stylu naukowego. - Gatunki tekstu naukowego. - Dydaktyczna i popularnonaukowa odmiana stylu naukowego. - Kultura języka naukowego. - Ewolucja mechanizmów komunikacji naukowej. - Bibliografia Terytorialne odmiany polszczyzny —— Kwiryna Handke Główne dialekty i ich cechy systemowe. - Leksykalne kryteria podziałów. - Gwary przejściowe i mieszane. - Społeczna pozycja gwar dzisiaj. - Kulturowa wartość gwar ludowych. - Słownictwo zwierciadłem kultury. - Nowe funkcje gwary. - Odmiany regionalne języka polskiego. - Bibliografia Ludowy styl artystyczny —— Jerzy Bartmiński Dwie perspektywy. - Odrębność funkcjonalna i strukturalna. - Ludowy styl poetycki jako in-terdialekt. - Formuhczność. - Pierwsze źródło odrębności: potrzeby śpiewu. - Drugie źródło odrębności: potrzeby rytmu. - Podstawowe źródło odrębności: potrzeby estetyczne. - Powtórzenie, paralelizm, symbol. - Wzorce tekstowe. - Ewolucja ludowego stylu poetyckiego. - Bibliografia Środowiskowe i zawodowe odmiany języka - socjolekty — Stanisław Grabias . Pojęcie socjolektu. - O historii polskich socjolektów. - Socjolekty w społecznych układach komunikacyjnych. - Kategorie socjolektalne. - Typologia socjolektów. - Socjolekty - źródło wyrazów dla polszczyzny literackiej i języka potocznego. - Bibliografia PROBLEMY TEKSTU I WYPOWIEDZI Gatunkowe wzorce wypowiedzi — Stanisław Gajda Gatunek jako konwencja kulturowo-językowa. - Zarys dziejów refleksji genologicznej. - Wzorzec językowy a komunikacja językowa. - Gatunkowa systematyzacja tekstów. - Bibliografia Akty mowy — Dorota Zdunkiewicz Rys historyczny. - Performatywy i konstatacje. - Składniki aktu mowy. – Akty bezpośrednie i pośrednie. - Mechanizmy dekodowania pośrednich aktów mowy - teoria implikatur konwersacyjnych. - Klasyfikacja aktów mowy. - Warunki skuteczności aktów mowy. - Kulturowe uwarunkowanie aktów mowy. - Bibliografia Etykieta językowa — Małgorzata Marcjanik Definicja. Typy aktów etykiety językowej. - Struktura dialogowa. - Zróżnicowanie formalno-językowe. - Zróżnicowanie pragmatycznojęzykowe. - Tendencje rozwojowe polskiej etykiety językowej w XX wieku. - Bibliografia Tekst — Teresa Dobrzyńska Pojęcie tekstu. - Zdanie w tekście. - Tekst - całościowy komunikat. - Mechanizmy spójności tekstu. - Typy tekstów i gatunki mowy. - Tekst jako przedmiot badań różnych dyscyplin naukowych. - Bibliografia SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Frazeologia —— Andrzej Maria Lewicki, Anna Pajdzińska Typologia związków frazeologicznych. - Źródła frazeologizmów. - Funkcje frazeologizmów. -Świat przez pryzmat frazeologizmów. - Bibliografia Frazematyka — Wojciech Chlebda Pole badawcze frazematyki. - Rodzaje odtworzeń. - Pragmatyczny aspekt frazematyki. - Bibliografia Słownictwo jako interpretacja świata —— Ryszard Tokarski Wprowadzenie. - Zewnętrzne i wewnętrzne uwarunkowania znaczeniowej strony słownictwa. - Znaczenie słowa - kategoryzacja i wartościowanie. - Metafora i metonimia w słowniku. - Pola znaczeniowe. - Językowy obraz świata - przybliżenia. - Bibliografia Stereotypy językowe — Jerzy Bartmiński, Jolanta Panasiuk Z historii terminu i pojęcia. - Stereotyp a nazwa. - Stereotyp a znaczenie słowa. - Forma podstawowa stereotypu. - Składniki poznawcze i emocjonalne. - Odmiany stereotypów. - Wykładniki językowe stereotypizacji. - Stereotypy jako składniki językowego obrazu świata. -Podsumowanie. - Bibliografia Nowe słownictwo polskie —— Teresa Smółkowa Nowe potrzeby - nowe wyrazy. - Nazwy abstrakcyjne. - Nazwy przedmiotów, osób, miejsc. -Przymiotnikowe nazwy cech. - Proporcje ilościowe. - Bibliografia Nazwy własne — Ewa Rzetelska-Feleszko Charakterystyka nazw własnych. - Znaczenie nazw własnych. - Gramatyka nazw własnych. -Bibliografia Nazwy geograficzne — Ewa Rzetelska-Feleszko Nazwy terenowe. - Nazwy miejscowe. - Nazwy wodne. - Toponimia miejska. - Bibliografia Nazwy osobowe —— Czesław Kosyl Imiona. - Nazwiska. - Przezwiska. - Bibliografia Chrematonimy —— Czesław Kosyl Odrębność chrematonimów wśród nazw własnych. - Grupy chrematonimów. - Serie chrema-tonimów. - Bibliografia Kategorie gramatyczne — Renata Grzegorczykowa Pojęcie kategorii gramatycznej. - Relatywizm kategorii gramatycznych. - Kategorie gramatyczne współczesnej polszczyzny. - Kategorie pojęciowe wyrażane pozagramatyczme. - Bibliografia Kategorie słowotwórcze w perspektywie kognitywnej — Renata Grzegorczykowa, Bogdan Szymanek Wprowadzenie. - Pojęcie kategorii słowotwórczej w dziejach myśli językoznawczej. - Kategorie pojęciowe wyrażane słowotwórczo. - Bibliografia Fonologia - system dźwiękowy języka ——Jolanta Szpyra-Kozłowska Fonologia, jej przedmiot, krótka historia i działy. - Allofonia. - Fonotaktyka. - Allomorfia (alternacje morfologiczne). - Procesy fonologiczne. - Inne aspekty działania systemu fonolo-gicznego. - Bibliografia ASPEKTY ILOŚCIOWE SYSTEMU JĘZYKA Język polski w świetle statystyki —— Jadwiga Sambor Częstość fonemów. - Częstość liter oraz połączeń literowych. - Entropia i redundancja w języku. Polszczyzna jako język spółgłoskowy. - Struktura informacyjna tekstu. - Probabilistyczny model tworzenia tekstu. - Statystyka części mowy w słowniku i w tekstach. - Liczebność typów słowotwórczych. - Liczebność składników zdania. - Liczebność słownictwa w języku i w słownikach. - Częstości wyrazów i „strefy leksyki". - Statystyczne prawa językowe. - Wyrazy tematyczne i wyrazy-klucze. - Gniazda leksykalne i gniazda pojęciowe. - Bibliografia KONTAKTY JĘZYKOWE Kontakty polszczyzny z językami niesłowiańskimi — Bogdan Walczak Elementy obce w języku. - Językowe wpływy łaciny. - Związki językowe polsko-niemieckie. - Zapożyczenia włoskie. - Wpływy węgierskie i turko-tatarskie. - Oddziaływanie języka francuskiego. - Wpływy angielskie. - Zapożyczenia sztuczne i egzotyzmy. - Wpływy obce w języku współczesnym. - Bibliografia Kontakty polszczyzny z językami słowiańskimi — Janusz Rieger, Janusz Siatkowski Kontakty polsko-czeskie. - Kontakty polsko-ukraińskie i polsko-białoruskie. - Kontakty pol-sko-rosyjskie. - Bibliografia Wyrazy międzynarodowe (internacjonalizmy) we współczesnym języku polskim —— Jolanta Maćkiewicz Europejska wspólnota słownikowa. - Wyrazy międzynarodowe. - Pograniczny charakter polszczyzny. - Bibliografia JEŻYK POLSKI ZA GRANICA Język polski na Zachodzie —— Bogdan Walczak Wprowadzenie. - Emigracja zarobkowa i polityczna. - Zmiana funkcji polszczyzny a rola języka kraju osiedlenia. - Liczebność środowisk polonijnych. - Język polonijny - przenikanie obcych elementów. - Bibliografia Język polski na Wschodzie — Janusz Rieger Polacy na Wschodzie. - Rodowód i dzieje polszczyzny na Kresach. - Wiek XX. - Polszczyzna na Kresach dziś. - Polszczyzna kresowa. - Dialekt poludniowokresowy. - Dialekt pólnocno-kresowy. - Bibliografia Język polski w Czechach i na Słowacji —— Janusz Rieger Język polski na ziemiach rumuńskich i południowosłowiańskich —— Kazimierz Feleszko NAUKA O JĘZYKU Słowniki języka polskiego — Tadeusz Piotrowski Terminologia. Słowniki a kultura. - Słowniki ogólne języka polskiego. - Słowniki ortograficzne, wyrazów obcych i synonimów. - Słowniki specjalistyczne. - Ogólna ocena leksykografii polskiej XX wieku. - Bibliografia Językoznawstwo polskie w XX wieku — Andrzej Maria Lewicki Kształtowanie środowiska naukowego. Lata 1900-1925. - Kontynuacja i rozwój. Lata 1925-1958. - Przełom strukturalistyczny w językoznawstwie polskim. Lata 1958-1975. - Nowe perspektywy. Niektóre kierunki badań lingwistycznych po 1975 roku. - Posłowie w 2000 roku. -Bibliografia Indeks nazwisk Indeks terminów i pojęć Noty o autorach