Ñukanchik kichwa shimita yachashun. Aprendamos nuestro idioma quichua

Description

Mashna watakunamanta kay Abya Yala, Ecuador mamallaktakunapi kawsak mashikunaka yalli wakllirishka, ahashka, mutsurishka, sarushka, “runakuna mana nimata yachak”, yallitak wakllirishka, makashka, kawsak warmi, kari runakuna kashka; chaymanta, kay llakikunata hapishpa, shinallatak ña ima pachakunamantami, hatarikunchik, kaparikunchik, ñukanchik kawsay, yachaykunata willakunchik, ñukanchik hatun, sumak yachaykunata ña, manapi mishukuna wakllichinkachu nikunchik. Ashtawanka ñukanchikpak yachaykuna, shinallatak ñukanchikpak kichwa shimika, Ecuador mamallaktapak 2008 mamakamachiypi kayta nikun: “castellano shimika Ecuador llaktapak kamachiy shimimi kan; castellano, shuar, kichwa shimikunaka kawsaypurapak kimirichik kamachiy shimikunami kan. Shuktak ñawpak shimikunaka, shimi kamaychipi nishkashina”chaymantami kay llaktakunapika tawka mashi, shimikuna, yachaykunapash tiyashkamantaka “multilingüe y pluricultural”, shutikunawan riksinchik. Chayta yuyashpami, chayta paktachinkapakmi kay Chimborazo markamanta Sumak Hatun Yachana Wasipi (Universidad Nacional de Chimborazo), kay kichwa shimita yachachik, yachakuk mashikunaman yachachinata kallarishka, chaymantami kay kamuta kikinman, yachakuk mashikunaman tukuy shunkuwan kikinpa makipi churakunchik, kaywanmi “ishkay shimi, ishkay kawsay runakuna” kashun. Kallarimantaka kichwapa yachaykuna, uyaywa, uyantinmanta, katishunmi kutin kari, warmiyachina, shutikuna, shutiparanti, katinmi rikuchikkuna, imachikkuna, imallichik, shimikukuna, tukurinkapakka kichwapi rimay, kichwapi arawikunatapash rikushunmi. Ñukanchikpak shimita yachashpa, ñukanchikpak shimipi rimashpami sinchi runa, sinchi mashi, sumak warmipash kashum, chaymantami kay kamupi tukuyta taripanki, kanpa shunkuwan, kanpa yachaywan, yuyaywanpash shuktakkunaman karashun, chaymantami ñukanchikpak mamallaktapash pluricultural, multilingüe kawsaytapash hapishun. KALLARIYUYAY.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. 6 INTRODUCCIÓN.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .8 I EL IDIOMA QUICHUA.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .13 1.1 Idioma quichua.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .13 1.2 Origen del quichua.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .14 1.3 El quichua en el Ecuador.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .16 1.4 El quichua en la Universidad Nacional de Chimborazo .. . .. . .. .17 1.5 Aportes.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .19 II KICHWA SHIMIMANTA... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21 2 Imashina kichwa shimi wiñaykawsay kashka.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .22 2.1 Killkakunata alliyachishkamanta .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .22 2.2 Kichwapak yachaykuna (uyaywa, uyantinmanta) .. . .. . .. . .. . .. . .24 2.3 Uyaywamanta... . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .24 2.4 Uyantinkunamanta ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24 2.5 Imashina kichwa shimita rimanchik killkanchikpash. .. . .. . .. . .27 2.6 Rikuchikuna ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27 III UYARIYKANCHA ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31 3.1 Shimikita sinchichik .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .31 3.2 Allikaypak mutsurik yuyaykuna.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .32 3.3 Kichwa shimipak shuktak shimita mañashkamanta .. . .. . .. . .. . .35 3.4 Kari warmiyachinamanta .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .35 3.5 Tawkachikmanta.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .36 IV SHUTIKUNA.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .38 4.1 Kikin shutikuna .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .38 4.2 Ukkuyuk shutikuna .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .39 4.3 Mana ukkuyuk shutikuna .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .39 4.4 Shimipa sapi, imachikpa sapi... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40 4.5 Shimipa shimiku.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .40 4.6 Shimipa sapi, imachikpa sapi... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45 4.7 Shimipa shimiku.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .45 V SHUTIRANTIKUNA... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52 5.1 Runa shutiranti .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .52 5.2 Tapuchik shutiranti ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53 5.3 Rikuchik shutiranti.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .54 5.4 Mashnachik shutiranti: .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .54 VI SHUTI LLIKUNA .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .55 6.1 Imakak shutillikuna .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .56 6.2 Rikuchik shutilli .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .57 6.3 Yupay shutillikuna .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .58 6.4 Kikinpakyachik shutillikuna.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .61 6.5 Imallichikkuna... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61 VII IMACHIK.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .63 7.1 Imachik huniyachik .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .64 7.2 Rikuchik pacha .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .64 VIII KICHWAPI SHIMIKUKANCHA.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .69 8.1 Shimikukuna.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .69 8.2 Shimikukuna (morfología)... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69 8.3 Shutikanchapak shimikukuna (derivativos).. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .70 8.4 Imachikmanta shutiyachikkuna .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .71 8.5 Patarik shimikukuna (morfemas flexivos) .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .72 8.6 Shutipak shimikukuna.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .72 IX KILLKANKAPAK UNANCHAKUNA.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .74 9.1 Yuyaykiyachay.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .75 9.2 Shuktak yuyaykunamanta yachay ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 78 9.3 Ari nik yuyaykuna .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .80 9.4 Mana nik yuyay.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .80 9.5 Ari nik mana nik yuyaykuna ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 81 9.6 Kachachik, manchak, kushi, takuriy, rikuchik yuyaykuna .. . .. .81 9.7 Yuyaykuna imashina kakmanta... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 82 9.7.1 Mashiyarishka yuyaykuna.... . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .82 9.7.2 Pushashka yuyaykuna... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 82 9.7.3 Willak yuvaykuna.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .82 9.7.4 Kachachik yuyaykuna ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83 9.7.5 Ari kachachik yuyaykuna .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .83 9.7.6 Shamukpachapi kachachik yuyaykuna... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83 9.7.7 Kuyaywan mañak kachachik yuyaykuna.. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .83 9.7.8 Tapuk yuyaykuna... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 84 9.7.9 Mananik tapuk yuyaykuna... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 84 X KICHWA SHIMIPI LLAKICHIKKUNA .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .85 10.1 Shimikallaripi llakichi... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 85 10.2 Shimi chawpipi llakichik` .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. 86 10.3 Shimi chawpipi mirachishpa llakichik... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 86 10.4 Shimi yapachik llakichik... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 86 10.5 Shimi chawpipi llakichik... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 87 XI KICHWAPI RIMAY .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. 88 11.1 Kallari yuyay millka .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . . 88 11.2 Purik yuyay millka .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. 89 11.3 Tantachik millka ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 89 11.4 Tukurik yuyay millka ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 89 11.5 Kay rimaykunata killkakatishun: .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. 90 11.6 Shuktak rimaykuna ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 91 11.6.1 Imashina culta kucha tiyarishkamanta... . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . . 91 11.7 Imashina runakunapak sawarita ayllullaktapi ruran .. . .. . .. . .. 93 11.8 Wakrakamak runamanta rimay... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 94 11.9 Kichwapi arawikuna. .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. 96 11.10 Shuktak arawikuna .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. 96 XII YANAPAK KILLKAKUNA .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . . 107 ANEXOS .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . . 109