Ελληνική λαογραφία: Κοινωνική συγκρότηση, Ήθη και έθιμα, Λαϊκή τέχνη

Description

Τα ξεχωριστά και σε κάποια χρονική διαδοχή εκδεδομένα τρία τεύχη, "Κοινωνική Συγκρότηση" (1984), "Ήθη και Έθιμα" (1986) και "Λαϊκή Τέχνη" (1992), που συνοδεύονταν με το γενικό υπέρτιτλο "Ελληνική Λαογραφία", θεώρησα σκόπιμο να τα ανατυπώσω μαζί στον παρόντα τόμο. Εξαρχής άλλωστε είχε το έργο συλληφθεί, σχεδιασθεί και γραφεί ως ενιαίο. Η τμηματική έκδοση είχε απλώς υπαγορευθεί από την ανάγκη, οι φοιτητές της Φιλοσοφικής Σχολής και των Παιδαγωγικών Τμημάτων του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ύστερα του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών όπως και άλλων τμημάτων άλλων Πανεπιστημίων, να μην περιμένουν επί μακρόν ν' αποκτήσουν το κατά κύριο λόγο γι' αυτούς προορισμένο σύγγραμμα, όταν θα ολοκληρωνόταν. (...) Ένα έργο που είχε (...) σχεδιασθεί για να αποτελέσει με τρόπο (...) σαφή, λιτό, αλλά και επαρκώς τεκμηριωμένο ένα διδακτικό εγχειρίδιο, μια προσπάθεια εισαγωγής σε ό,τι, (...) συνιστά το εύρος και το βάθος του λαϊκού μας πολιτισμού, στην παραδοσιακή αλλά και στη σύγχρονη εκδοχή του. Και αυτό θέλησα να γίνει όχι τόσο με θεωρία, αλλά με τα ίδια τα πράγματα και τις πράξεις των φορέων του θεωρητικά εξεταζόμενα, ταξινομούμενα, συσχετιζόμενα. (...) Έχω την εντύπωση, (...) ότι η επιθυμία μου να δώσω κατά το δυνατόν επαρκώς το πανόραμα του λαϊκού πολιτισμού στα διάφορα επίπεδα (των πραγμάτων, των υλικών και των εσώτερων αναγκών των διάφορων ομάδων, των πράξεων και ενεργειών τους) έχει σε ικανοποιητικό βαθμό πραγματοποιηθεί. (...) Ίσως αξίζει να μνημονεύσω μόνο ένα σημείο, στο οποίο η αναφορά μου, αν γινόταν σήμερα, θα ήταν κάπως τροποποιημένη. Μιλώντας στην αρχή του πρώτου μέρους για τον αγροτικό πληθυσμό και την εξάπλωση, και σ' αυτόν, ενός αστικού τρόπου ζωής ενώ, εξάλλου, ο πληθυσμός αυτός τροφοδότησε σε εξαιρετικά υψηλά ποσοστά τους χώρους και των μεγάλων αστικών κέντρων, έγραφα πως αυτός -σχεδόν το σύνολο του ελληνικού πληθυσμού πλέον- "τρέφει ένα βαθύτερο διχασμό, είναι αγρότης και αστός μαζί, και μάλιστα με τρόπο που δεν γεφυρώνει τις διαφορές, αλλά οδηγεί σε σοβαρές ανισορροπίες και μεταπτώσεις". Σήμερα φρονώ ότι αυτό το αντιθετικό δίδυμο -αγρότης-αστός- που υπάρχει σχεδόν σε κάθε Έλληνα, περισσότερο απ' όσο τον διχάζει, αναστέλλει την πλήρη αστικοποίησή του. Και αυτό είναι κάτι θετικό, όχι αρνητικό: ως μια υπόγεια, μη συνειδητοποιούμενη συχνά αντίδραση στην επαπειλούμενη παγκόσμια ισοπεδωτική εξομοίωση. (ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΡΟΛΟΓΟ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ......Page 5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ......Page 11 Η έννοια του λαού ......Page 13 Χαρακτηριστικά των λαογραφικών φαινομένων ......Page 14 Η λαογραφικήύλη ......Page 15 Η φύση και ο άνθρωπος ......Page 21 Μετακινήσεις πληθυσμών ......Page 23 Αγροτική κοινότητα και αστικός τρόπος ζωής ......Page 31 Το σπίτι και το χτισμένο περιβάλλον ......Page 32 Το εσωτερικό του σπιτιού ......Page 36 Ο κήπος ......Page 38 Η πολυκατοικία και η φύση ......Page 39 Η γειτονιά ......Page 40 Πλατεία και αγορά ......Page 42 Το νεκροταφείο ......Page 47 Η δημόσια βρύση ......Page 48 Το δημόσιο λουτρό ......Page 50 Η απομόνωση των κοινοτήτων ......Page 51 Παλαιά και νέα πρότυπα ......Page 55 Η προίκα ......Page 57 Μορφές της patria potestas ......Page 60 Αποκλίσεις ......Page 61 Η πεθερά ......Page 63 Διανομή ρόλων ......Page 64 Τα γένη ......Page 67 Το παράδειγμα της Μάνης ......Page 68 Άλλες περιπτώσεις. Σουλιώτες. Σαρακατσάνοι ......Page 72 Η αναγκαιότητα στην κατεύθυνση ......Page 76 Το τσιφλίκι ......Page 78 Διαφορές τάξεων ......Page 82 Σύγχρονα προβλήματα τάξεων ......Page 84 Ενδοταξικές διαφορές ......Page 86 Εθνικές μειονότητες.Πρόσφυγες. Ξενιτεμένοι. Ετεροδημότες ......Page 88 «Περιθώριο» ......Page 93 ΔΙΟΙΚΗΣΗ ......Page 99 Οι κοινότητες της Τουρκοκρατίας ......Page 97 Σύγχρονη αυτοδιοίκηση ......Page 102 Η βάση της ιδιοκτησίας ......Page 103 Συντεχνίες, συνεταιρισμοί ......Page 105 Επαγγέλματα ......Page 108 Ζωοκλοπή. Επαιτεία ......Page 110 Λαϊκές επιστήμες ......Page 112 Το πραγματικό και η μίμηση του ......Page 113 Ο αποκρυφισμός της αστρολογίας ......Page 115 Τεχνολογία ......Page 116 Σχέση παραγωγής-χρήσης των αγαθών ......Page 119 Ήθη και έθιμα: εννοιολογική προσέγγιση ......Page 131 Σύγχρονη απουσία εθίμων ......Page 132 Επιβίωση παλαιών εθίμων ......Page 133 Φολκλορισμός ......Page 136 Μυθοποίηση του παρελθόντος ......Page 137 Το παιχνίδι των πολλών από τα λίγα ......Page 140 Η σχετικότητα της αναβίωσης ......Page 141 Γέννηση ......Page 143 Ο κόσμος της μαμής ......Page 146 θνησιμότητα ......Page 147 Υιοθεσία ......Page 149 Έκθεση ......Page 151 Βάπτιση ......Page 152 Ανατροφή ......Page 157 Το παιχνίδι ......Page 158 Το σχολείο και άλλοι εκπαιδευτικοί οργανισμοί ......Page 164 Προξενειά, συνοικέσιο ......Page 167 Αρραβώνας ......Page 169 Οι τελετές του γάμου ......Page 171 Μεταξύ παραλόγου και λογικής ......Page 177 θεατρικότητα των πράξεων ......Page 178 Γάμος και παραμύθι ......Page 181 Τα προσωπεία και τα πρόσωπα ......Page 183 Η αντίσταση της παράδοσης ......Page 187 Νεκρικά έθιμα. Η γήινη έλξη του θανάτου και οι παραλλαγές της ......Page 189 Η αξία του θεάματος ......Page 194 Η παρουσία της εκκλησίας ......Page 195 Η μαγεία ......Page 197 Τυπικό ......Page 198 Ο φόβος για τους νεκρούς ......Page 200 Ο αστικός χώρος ......Page 203 Γενικές παρατηρήσεις ......Page 205 Συναντήσεις ή συγκρούσεις ......Page 206 Ένα παράδειγμα ......Page 207 Χαρακτηριστικά της λειτουργίας της λαϊκής ιστορικής μνήμης ......Page 209 Οι έξωθεν επεμβάσεις ......Page 211 Δεύτερο παράδειγμα ......Page 213 Νεότερες σκηνοθεσίες ......Page 219 Προσδιορισμός της έννοιας ......Page 221 Ο χωρισμός των δύο φύλων ......Page 222 Η γυναικεία επίδειξη ......Page 226 Η διαφήμιση ......Page 228 Ξενομανία ......Page 232 Εξαγωγή ιθαγένειας: Greek Villages ......Page 237 Προσδιορισμός της έννοιας ......Page 243 Σχέση λαϊκού προς επίσημο δίκαιο ......Page 244 Πηγές ......Page 247 Διάγραμμα ύλης ......Page 249 ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ......Page 259 Προχριστιανικές επιβιώσεις ......Page 253 Η παρουσία του λόγου ......Page 263 Το τελετουργικό ......Page 265 Η οργάνωση της εκκλησίας ......Page 269 Παραεκκλησιαστικές οργανώσεις ......Page 274 Η εκκλησιαστική γλώσσα ......Page 275 Μοναχισμός ......Page 277 ΛΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ......Page 285 Γενικά ......Page 303 ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ - ΣΚΕΥΗ - ΕΠΙΠΛΑ ......Page 307 ΜΟΥΣΙΚΗ ......Page 361 ΧΟΡΟΣ ......Page 371 ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ......Page 379 ΥΦΑΝΤΙΚΗ - ΚΕΝΤΗΤΙΚΗ ......Page 389 ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ......Page 403 ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ......Page 413 ΘΕΑΤΡΟ ......Page 421 ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ......Page 431 ΕΠΙΛΟΓΟΣ ......Page 441 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ......Page 443 ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΑ ......Page 605 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ......Page 621