Κινηματογράφος 1: Η εικόνα-κίνηση

Description

Το έργο του Ντελέζ δεν είναι μόνο μια φιλοσοφική μελέτη για τον κινηματογράφο, αλλά, κατά κάποιον τρόπο, και μια κινηματογραφικής ματιάς σπουδή στη φιλοσοφία. Η καινοτομία του ως φιλοσοφικού έργου συνίσταται στην αντίληψη του Ντελέζ ότι η φιλοσοφία δεν είναι μια αντανάκλαση κάποιου πράγματος, αλλά παραγωγή εννοιών-εικόνων που μπορούν να κατανοηθούν με τους δικούς τους όρους. Ως μελέτη του κινηματογράφου, η δουλειά του Ντελέζ χαρακτηρίζεται από τη φιλοσοφική και κριτική εξέταση των εννοιών και των εικόνων που από την πλευρά του παράγει το κινηματογραφικό φιλμ. Ο κινηματογράφος, για τον Ντελέζ, δεν είναι μια γλώσσα που απαιτεί ερμηνεία, αναζήτηση κρυφών νοημάτων. Μπορεί να εννοηθεί ως μια σύνθεση από προλεκτικά σημεία και εικόνες. Με αυτή του την προσέγγιση ο Ντελέζ προσφέρει μια θεώρηση που αποτελεί ισχυρή εναλλακτική λύση απέναντι στις κυρίαρχες μέχρι σήμερα ψυχαναλυτικές και σημειολογικές θεωρίες για τον κινηματογράφο. Στηριζόμενος στις θέσεις του Μπερξόν για την αντίληψη και στην ταξινόμηση του Πιρς σχετικά με τις εικόνες και τα σημεία, ο Ντελέζ δημιουργεί μια νέα θεωρία για την εικόνα, την οποία εφαρμόζει σε παραδείγματα από το έργο διαφορετικών σκηνοθετών, όπως ο Γκρίφιθ, ο Αϊζενστάιν, ο Παζολίνι, ο Ρομέρ, ο Μπρεσόν, ο Ντράγερ, ο Στόχαϊμ, ο Μπουνιουέλ κ.ά. Καθώς θεωρεί ότι η κίνηση είναι το πρωταρχικό χαρακτηριστικό του κινηματογράφου κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, αφιερώνει τον πρώτο τόμο του δίτομου έργου του για τον κινηματογράφο σε αυτή τη σκοπιά του φιλμ. Πρώτη θέση: η κίνηση και η στιγμή Δεύτερη θέση: προνομιακές και τυχαίες στιγμές Τρίτη θέση: κίνηση και αλλαγή. - Το όλον, το Ανοιχτό ή η διάρκεια. - Τα τρία επίπεδα: το σύνολο και τα μέρη του* η κίνηση* το όλον και οι αλλαγές του 17 2. ΚΑΔΡΟ ΚΑΙ ΠΛΑΝΟ, ΚΑΔΡΑΡΙΣΜΑ ΚΑΙ ΝΤΕΚΟΥΠΑΖ Το πρώτο επίπεδο: κάδρο, σύνολο ή κλειστό σύστημα. - Οι λειτουργίες του κάδρου. - Το εκτός πεδίου: οι δύο εκφάνσεις του Το δεύτερο επίπεδο: πλάνο και κίνηση. - Οι δύο όψεις του πλάνου: προς τα σύνολα και τα μέρη του, προς το όλον και τις αλλαγές του. - Η εικόνα-κίνηση. - Κινητή τομή, έγχρονη προοπτική - Κινητικότητα: μοντάζ και κίνηση της κάμερας - Το ζήτημα της ενότητας του πλάνου (τα πλάνα-σεκάνς). - Η σημασία του λάθος ρακόρ 3. ΜΟΝΤΑΖ Το τρίτο επίπεδο: το όλον, η σύνθεση των εικόνων-κίνηση και η έμμεση εικόνα του χρόνου. - Η αμερικανική σχολή: οργανική σύνθεση και μοντάζ στον Γκρίφιθ. - Οι δύο εκφάνσεις του χρόνου: το διάστημα και το όλον, το μεταβλητό παρόν και η απεραντοσύνη Η σοβιετική σχολή: διαλεκτική σύνθεση. - Το οργανικό και το παθητικό στον Αϊζενστάιν: σπείρα και ποιοτικό άλμα. - Πουντόβκιν και Ντοβζένκο. - Η υλιστική σύνθεση του Βερτόφ Η γαλλική σχολή του μεσοπολέμου: ποσοτική σύνθεση. - Ρυθμός και μηχανική. - Οι δύο εκφάνσεις της ποσότητας κίνησης: σχετική και απόλυτη. - Ο Γκανς και το μαθηματικό υψηλό. - Η γερμανική εξπρεσιονιστική σχολή: εντα- σιακή σύνθεση. - Το φως και το σκότος (Μουρνάου, Λανγκ). - Ο εξπρεσιονισμός και το δυναμικό υψηλό 4. Η ΕΙΚΟΝΑ-ΚΙΝΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΗΣ (ΔΕΥΤΕΡΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΤΟΝ ΜΠΕΡΞΟΝ) Η ταυτότητα της εικόνας και της κίνησης. - Εικόνα-κίνηση και εικόνα-φως Από την εικόνα-κίνηση στις παραλλαγές της. - Εικόνα-αντίληψη, εικόνα-δράση, εικόνα-συναίσθημα Η αντίστροφη δοκιμασία: πώς να εξαπλώσει κανείς τις τρεις παραλλαγές (Φιλμ του Μπέκετ). - Πώς συγκροτούνται οι παραλλαγές 5. Η ΕΙΚΟΝΑ-ΑΝΤΙΛΗΨΗ Οι δύο πόλοι, ο αντικειμενικός και ο υποκειμενικός. - Η «ημι-υποκειμενική» ή η ελεύθερη πλάγια εικόνα (Παζολίνι, Ρομέρ) Προς μία άλλη κατάσταση της αντίληψης: η ρευστή αντίληψη. - Ο ρόλος του νερού στην γαλλική σχολή του Μεσοπολέμου. - Γκρεμιγιόν, Βιγκό Προς μία αέρια αντίληψη. - Η ύλη και το διάστημα κατά Βερτόφ. - Το έγγραμμα. - Μια τάση του πειραματικού κινηματογράφου (Λαντάου) 6. Η ΕΙΚΟΝΑ-ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ: ΠΡΟΣΩΠΟ ΚΑΙ ΓΚΡΟ ΠΛΑΝΟ Οι δύο πόλοι του προσώπου: δύναμη και ποιότητα Γκρίφιθ και Αϊζενστάιν. - Ο εξπρεσιονισμός. - Η λυρική αφαίρεση: το φως, το άσπρο και η διάθλαση (Στέρνμπεργκ) Το αίσθημα ως οντότητα. - Το εικονογράφημα. - Η «πρωτότητα» κατά Πιρς. - Το όριο του προσώπου ή το μηδέν: Μπέργκμαν. - Πώς αποφεύγεται 7. Η ΕΙΚΟΝΑ-ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ: ΠΟΙΟΤΗΤΕΣ, ΔΥΝΑΜΕΙΣ, ΤΥΧΑΙΟΙ ΧΩΡΟΙ Η σύνθετη οντότητα ή το εκπεφρασμένο. - Δυνητικές και πραγματικές συζεύξεις. - Οι συναισθηματικές συνιστώσες του γκρο πλάνου (Μπέργκμαν). - Από το γκρο πλάνο στα άλλα είδη πλάνων: Ντράγερ Το πνευματικό αίσθημα και ο χώρος στον Μπρεσόν. - Τι είναι ο «τυχαίος» χώρος; Η κατασκευή των τυχαίων χώρων. - Το σκοτάδι, η αντίθεση και η πάλη στον εξπρεσιονισμό. - Το λευκό, η εναλλαγή και το διάζευγμα στη λυρική αφαίρεση (Στέρνμπεργκ, Ντράγερ, Μπρεσόν). - Το χρώμα και η απορρόφηση (Μινέλι). - Τα δύο είδη τυχαίων χώρων και η συχνότητά τους στον σύγχρονο κινηματογράφο (Σνόου) 8. ΑΠΟ ΤΟ ΑΙΣΘΗΜΑ ΣΤΗ ΔΡΑΣΗ: Η ΕΙΚΟΝΑ-ΕΝΟΡΜΗΣΗ Ο νατουραλισμός. - Οι αρχέγονοι κόσμοι και τα παράγωγα περιβάλλοντα. -Ενορμήσεις και κομμάτια, συμπτώματα και φετίχ. - Δύο σπουδαίοι νατουρα- λιστές: Στρόχαϊμ και Μπουνιουέλ. - Ενόρμηση παρασιτισμού. - Η εντροπία και ο κύκλος Ενα χαρακτηριστικό του έργου του Μπουνιουέλ: δύναμη της επανάληψης στην εικόνα Η δυσκολία να είσαι νατουραλιστής: Κινγκ Βίντορ. - Περίπτωση και εξέλιξη στον Νίκολας Ρέι. - Ο τρίτος σπουδαίος νατουραλιστής: Λόουζι. - Ενόρμηση δουλικότητας. - Η στροφή ενάντια στον εαυτό. - Τα συστατικά του νατουραλισμού 155 9. Η ΕΙΚΟΝΑ-ΔΡΑΣΗ: Η ΜΕΓΑΛΗ ΦΟΡΜΑ Από την κατάσταση στη δράση: η «δευτερότητα». - Ο περίγυρος και η μονομαχία. - Το αμερικανικό όνειρο. - Τα μείζονα είδη: το ψυχοκοινωνικό φιλμ (Κινγκ Βίντορ), το γουέστερν (Φορντ), το ιστορικό φιλμ (Γκρίφιθ, Σεσίλ Μπ. Ντε Μιλ) Οι νόμοι της οργανικής σύνθεσης Ο αισθητηριοκινητικός δεσμός. - Ο Καζάν και το Actors Studio. - Το αποτύπωμα 175 10. Η ΕΙΚΟΝΑ-ΔΡΑΣΗ: Η ΜΙΚΡΗ ΦΟΡΜΑ Από τη δράση στην κατάσταση. - Τα δύο είδη ενδείξεων. - Η κωμωδία ηθών (Τσάπλιν, Λούμπιτς) Το γουέστερν κατά Χοκς: ο λειτουργισμός. - Το νεο-γουέστερν και ο δικός του τύπος χώρου (Μαν, Πέκινπα) Ο νόμος της μικρής φόρμας και το μπουρλέσκο. - Η εξέλιξη του Τσάπλιν: το διαλογικό σχήμα. - Το παράδοξο του Κίτον: η ελαχιστοποιητική και η διαλεί-πουσα λειτουργία των μεγάλων μηχανών 11. ΤΑ ΣΧΗΜΑΤΑ Ή Ο ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΦΟΡΜΑΣ Το πέρασμα από τη μία φόρμα στην άλλη στον Αϊζενστάιν. - Το μοντάζ των ατραξιόν. - Τα διάφορα είδη σχημάτων Τα σχήματα του Μεγάλου και του Μικρού στον Χέρτζογκ Οι δύο χώροι: ο Περίγυρος-ανάσα και η συμπαντική γραμμή. - Η ανάσα στον Κουροσάβα: από την κατάσταση στο ερώτημα. - Οι συμπαντικές γραμμές στον Μιζογκούτσι: από τη χάραξη στο εμπόδιο 215 12. Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ-ΔΡΑΣΗ Η «τριτότητα» κατά Πιρς και οι νοητικές σχέσεις. - Οι αδερφοί Μαρξ. - Η νοητική εικόνα κατά τον Χίτσκοκ. - Σήματα και σύμβολα. - Πώς ο Χίτσκοκ ολοκληρώνει την εικόνα-δράση οδηγώντας τη στα όριά της Η κρίση της εικόνας-δράση στον αμερικανικό κινηματογράφο (Λούμετ, Κασαβέτης, Ολτμαν). - Τα πέντε χαρακτηριστικά της κρίσης. - Η χαλάρωση του αισθητηριο-κινητικού δεσμού Η απαρχή της κρίσης: ο νεορεαλισμός και η γαλλική νουβελ βαγκ. - Κριτική συνείδηση του στερεοτύπου. - Το πρόβλημα μιας νέας σύλληψης της εικόνας. - Πέρα από την εικόνα-κίνηση ΓΛΩΣΣΑΡΙ 235 255 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ 259 ΕΠΙΜΕΤΡΟ ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΡΕΛΟΡΕΝΤΖΟΣ Φιλοσοφία και κινηματογράφος σύμφωνα με τον Ζιλ Ντελέζ 261 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΑΙΝΙΩΝ 301